In een vorige blogtekst introduceerden we jullie al het denkkader van professor Sarasvathy: effectual entrepreneurship. We pasten het toe op het uitbouwen van onze eigen organisatie, Faromente (link naar die blogtekst). Sarasvathy ontdekte dat succesvolle ondernemers in onzekere omstandigheden vaak hetzelfde doen: ze vertrekken van wat er al is, bouwen samen met anderen en creëren al doende nieuwe mogelijkheden. Dus, strategievorming als een zoekend scheppingsproces zonder begin en einde; door Hans Vermaak samengevat als “strategievorming gebaseerd op zoeken eerder dan vinden” (zie leestip onderaan).

Dat denkkader van Sarasvathy is niet enkel relevant voor (startende) ondernemers. Ook voor publieke en social profit organisaties biedt het handvatten om een langetermijnrichting vorm te geven en onderweg de koers bij te sturen om zo de beoogde impact te bereiken. De persoon in het kraainest van het schip (cfr onze blog over het belang van strategie) kan gebaat zijn bij de 5 principes van Sarasvathy om continu vorm te geven aan de af te leggen weg, adaptief, samenwerkend, in nauw contact met de kapitein aan het stuur en met oog voor verrassingen die onderweg op het schip afkomen.

Zelf hebben we de principes steeds in onze achterzak wanneer we vanuit Faromente organisaties begeleiden en adviseren in een strategisch traject. Omdat we ervan overtuigd zijn dat met deze principes aan boord het strategisch vermogen van organisaties toeneemt. Het geeft handvatten om wendbaar en weerbaar te (re)ageren in deze onvoorspelbare tijden, waar strategisch denken misschien minder begint bij de vraag ‘Wat zal de toekomst brengen?’ en meer bij ‘Wat hebben we vandaag in handen om die toekomst mee vorm te geven?’

🐦 Bird-in-hand: vanuit wat je bent, wie je kent en wat je kunt, verbeelden wat nog meer mogelijk is

In tijden van enerzijds complexe maatschappelijke uitdagingen en anderzijds schaarste en besparingen, gaat de aandacht vaak naar wat ontbreekt: te weinig middelen, te weinig mensen, te weinig tijd. Dat is een logische reflex. Toch merken we dat het verleggen van de focus en het zichtbaar maken van wat er al aanwezig is, vaak nieuwe opportuniteiten blootlegt – zeker wanneer een organisatie uitgedaagd wordt om nieuwe mogelijkheden te creëren vanuit het bestaande.

Wanneer we trajecten begeleiden, vinden we het daarom belangrijk samen met de organisatie de huidige realiteit helder in kaart te brengen. Wie zijn jullie als organisatie? Wat kunnen jullie goed? Wat maakt jullie uniek? Welke relaties zijn cruciaal? Wanneer die basis zichtbaar wordt, ontstaat een stevig vertrekpunt voor verdere keuzes. Door een helder zicht op de huidige realiteit van een organisatie te combineren met ambities en verbeeldingskracht, ontstaan vaak nieuwe mogelijkheden zonder dat er noodzakelijk ‘nieuwe ingrediënten’ moeten worden toegevoegd.

Zo beschikt een organisatie met onvoldoende middelen voor een groot participatietraject, mogelijks wel over geëngageerde vrijwilligers, lokale partners en een sterk netwerk. Net daarin kunnen nieuwe mogelijkheden verscholen liggen.

💸 Affordable loss: handelen in vol besef van draagbare verliezen in plaats van hopend op verwachte opbrengsten

Strategische keuzes worden soms uitgesteld omdat de risico’s te groot lijken. Wat als het mislukt? Wat als medewerkers niet mee zijn? Sarasvathy draait de vraag om: Wat ben je bereid te investeren of te verliezen om een eerste concrete vervolgstap te zetten? Dit nodigt uit voor een experiment of proefproject op kleine schaal – waarbij je zaken in de weegschaal legt en inderdaad mogelijks kunt verliezen, maar volop kansen creëert om al lerend vooruit te gaan.

Daarom stimuleren we organisaties om niet onmiddellijk grote hervormingen of ingrijpende reorganisaties centraal te zetten. Vaak verkennen we eerst mogelijke scenario’s, organiseren we proefprojecten of ontwikkelen we groeipaden die organisaties toelaten om al lerend stappen te zetten. Veranderen hoeft immers niet altijd met een grote sprong te gebeuren. Soms is een kleine doordachte stap strategischer.

🤝 Crazy quilt: gericht op samenwerking boven competitie

Organisaties slagen zelden – nooit? – alleen. Samenwerkingsverbanden zijn hoe dan ook cruciaal. De vraag is dus niet of stakeholders invloed hebben op een verandering, maar wel hoe je hen als partner betekenisvol betrekt.

Medewerkers. Vrijwilligers. Burgers. Bestuurders. Partners. Overheden. Investeerders. Gebruikers. Ieder kijkt vanuit zijn eigen bril naar uitdagingen waar de organisatie voorstaat en heeft een eigen blik op hoe de wenselijke wereld er zou moeten uitzien.

Vanuit dit gegeven besteden we in onze trajecten voldoende aandacht aan het zichtbaar maken van de diverse perspectieven en het creëren van gedeeld begrip en verbinding tussen de stakeholders. We doen dit vanuit de overtuiging dat duurzame oplossingen zelden door één actor alleen worden bedacht. Ze ontstaan in de ontmoeting tussen verschillende perspectieven.

🍋 Lemonade: radar hebben voor verrassingen, om er gebruik van te maken om iets te scheppen…

We geloven dat het in deze volatiele en onvoorspelbare tijden een enorme kracht is voor organisaties en hun medewerkers om te leren omgaan met onverwachte verrassingen en het vermogen te ontwikkelen om deze om te zetten in opportuniteiten. Of om de beeldspraak van Sarasvathy te gebruiken: het vermogen ontwikkelen om een citroen om te zetten in limonade of citroencake.

We passen dit ook toe in onze eigen trajecten met organisaties. Ook al zijn deze trajecten vooraf beschreven in een plan van aanpak in een neergelegde offerte, onderweg bijsturen zit er onlosmakelijk in vervat.  Er duiken nieuwe inzichten op. Een stakeholder denkt anders dan verwacht. Een beleidscontext verschuift. Een bestuurder of cruciale medewerker haakt af. Dit veroorzaakt wrijving, maar is bovenal vaak een betekenisvolle wending die op zijn beurt zinvolle informatie bevat.

Daarom kiezen we voor trajecten die voldoende structuur bieden, maar tegelijk ruimte laten om onderweg te leren en bij te sturen. Niet elke verrassing vraagt een oplossing; soms vraagt ze vooral nieuwsgierigheid.

Net zoals in organisaties: deze hebben zowel baat bij een stevige basisstructuur als bij het vermogen om bij te sturen wanneer er plots een onverwachte wind de kop op steekt.

✈️ Pilot in the plane: gericht op activiteiten waar je sturing aan kunt geven, ook al is het grotere plaatje onvoorspelbaar

Voor ons is dit misschien wel het meest fundamentele principe dat we naar diverse organisaties willen uitdragen. Sarasvathy stelt dat de toekomst niet iets is wat je voorspelt, maar iets is wat je mee creëert.

Dat sluit naadloos aan bij een overtuiging die centraal staat binnen Faromente: strategisch vermogen gaat voor ons niet alleen over analyseren en meerjarenplannen opmaken – integendeel! Het gaat over kiezen (met je 3 vogels in de hand), handelen (met ruimte voor experiment), samenwerken (in verbinding met je stakeholders), maar evenzeer over bijsturen en volhouden wanneer de context verandert. Vanuit deze overtuiging willen wij organisaties versterken opdat ze zelf met voldoende overtuiging het stuur in handen nemen en bijsturen wanneer dat nodig is. Niet omdat ze controle hebben over alles wat gebeurt, maar omdat en opdat ze bewust kunnen omgaan met datgene waarop ze wél invloed hebben.

Tot slot

Effectual entrepreneurship is een theorie binnen het ondernemerschap. Bij Faromente zien we er minstens evenveel waarde in voor organisaties en teams die hun weg zoeken in een complexe, snel veranderende wereld. Bij Faromente geloven we dat organisaties niet hoeven te wachten tot de mist optrekt. Met de juiste mensen aan boord, een helder zicht op wat al aanwezig is en voldoende ruimte om te leren onderweg, ontstaat vaak precies de beweging die nodig is.

Als uitsmijter nog twee extra tips:

Een inspirerende boekentip ‘De logica van het lappendeken – Verbindingswerk rond vraagstukken die van iedereen en van niemand zijn’ van Hans Vermaak. Via dit boek maakten wij kennis met het denkkader van Sarasvathy… Maar het bevat nog ongelooflijk veel meer boeiende materie.

Een deuntje om mee te eindigen – wat ons betreft wel toepasselijk voor de tekst hierboven: Always take the weather with you van Crowded House. Je kan maar beter voorbereid zijn onderweg. Net als de toekomst valt ook het weer niet altijd goed te voorspellen. De omstandigheden kunnen snel veranderen, maar je hebt veel in handen om de toekomst mee vorm te geven (zeker met een zonnebril, regenjas en muts op zak 😉).